Η ονομασία του χωριού

Η προγενέστερη ονομασία του χωριού, Δέλινο, ανάγεται στον 6ο αιώνα. (Πηγή: Πανδώρα 1872).
Η μετονομασία του χωριού, από Δέλινον σε Τριγωνικό, έγινε στις 20-8-1927 με το ΦΕΚ 179/1927 "Στοιχεία Συστάσεως και Εξελίξεως των Δήμων και Κοινοτήτων".
(Πηγή: Πανδέκτης - Μετονομασίες οικισμών της Ελλάδας).

Νομός :	ΚΟΖΑΝΗΣ	Prefecture :	KOZANIS
Επαρχία	ΚΟΖΑΝΗΣ	Province :	KOZANI
Αυτοδιοικητική μονάδα	Κοινότητα	Community or Municipality :	Community
Δήμος ή Κοινότητα	Τριγωνικού	Name of Community or Municipality :	Trigonikon
Κωδικός οικισμού :	58316601	Code of settlement :	58316601
Παλαιά ονομασία :	Δέλινον	Old name :	Delinon
Ημερομηνία μετονομασίας :	20/8/1927	Date of renaming :	20/8/1927
ΦΕΚ :	179/1927	Official Journal :	179/1927
Νέα ονομασία :	Τριγωνικόν	New name :	Trigonikon

Στην εικόνα αριστερά η πρώτη σφραγίδα με τη νέα ονομασία, από έγγραφο του 1929 και επί προεδρίας του Ευάγγελου Κούτσιανου. Χαρακτηριστικό είναι ότι στη θέση του εθνόσημου, υπάρχει ένα τρίγωνο.
(Πηγή: Ιστορικά αρχεία του κράτους)
Η μετονομασία σε Τριγωνικό δεν είναι τυχαία, αφού και Δέλινο σημαίνει τριγωνικό από το ομηρικό πρόθεμα Δελ(ι). Το ομηρικό πρόθεμα δελ(ι) χρησιμοποιείται σε κάθε τι που έχει σχήμα τριγωνικό όπως το γράμμα Δέλτα, Δελίχονα (χελιδόνι) γιατί έχει τριγωνικό άσπρο στην κοιλιά του, Δέλιχος λέγεται το τριγωνικό βαθούλωμα του αλόγου κάτω από την οπλή του, δελτοειδής αυτός που έχει σχήμα τριγωνικό, δέλτος τριγωνικός πίνακας κλπ.
Ο ιστορικός Δήμιτσας αναφέρει ότι η ρίζα "ελι" χρησιμοποιείται στην περιοχή της άνω Μακεδονίας, για τα ονόματα των τόπων. Η περιοχή ανήκε στη μακεδονική Ελιμιώτιδα, με πόλη την Ελίμεια. Η πόλη της Ελίμειας βρισκόταν νότια του Αλιάκμονα. Η ακριβής τοποθεσία της πόλης, αγνοείται μέχρι σήμερα. Στην περιοχή υπάρχουν παλιές ονομασίες με το πρόθεμα ή παραφθορά του (ρίζα το "ελι"), όπως Σέλιτσα (Βόιον), Βελβεδός, Βελιμίστη στα Γρεβενά, τόποι οι οποίοι διεκδικούν το χώρο της αρχαίας Ελίμειας. Στην διπλανή Εορδαία υπάρχουν παλιά ονόματα όπως Κέλεθρον, Κέλη, με ισχυρά ιστορικά ευρήματα ότι είναι πόλεις της Άνω Μακεδονίας. Αν προεκτείνουμε την ερμηνεία, όπως πράττει ο ιστορικός Δήμιτσας, γιατί να μην είναι υποψήφια διεκδικήτρια του τόπου της αρχαίας Ελίμειας και το Δέλινο;
Από τον Στράβωνα έχουμε την πληροφορία, ότι από την πόλη της Ελίμειας δεν σώζονται ερείπια και μνημεία που να είναι εμφανή. Στην περιοχή που υπήρχαν πριν πόλεις, τώρα επικρατεί ερημιά. Αναφέρει, μόνον, ότι αυτή δεν βρισκόταν στο κέντρο της επαρχίας Ελιμιώτιδας. Έτσι δεν γνωρίζουμε την ακριβή τοποθεσία της πόλης Ελίμειας. Αναζητήσαμε στα Λατινικά, τα Σλάβικα, Αλβανικά και Τούρκικα λέξεις με τη ρίζα (Del). Στα Λατινικά υπάρχουν λέξεις με ρίζα del με διάφορες σημασίες. Στα Σλαβικά υπάρχει η λέξη delno που σημαίνει μοιρασμένο. Στα αλβανικά υπάρχει η λέξη th(d)ele ή dele που σημαίνει πρόβατο. Στα Τούρκικα δεν υπάρχει λέξη.
Αν όμως δεχτούμε ότι η ονομασία προέρχεται από κάποια από αυτές τις γλώσσες, τότε η προφορά και η γραφή του ονόματος του χωριού, θα έπρεπε να ήταν Ντέλινο (Ντέλνο) και όχι Δέλινο (Δέλ(ι)νου), όπως προφέρουμε τη σλαβική ονομασία του βουνού Ντουβρά και δεν προφέρουμε Δουβρά. Η ονομασία και προφορά με το φθόγγο δέλτα (Δέλινο), είναι μόνον ελληνική, αφού το γράμμα δέλτα είναι χαρακτηριστικό μόνο της ελληνικής γλώσσας. Ειδικά για τη σλαβική προέλευση της ονομασίας πρέπει να παρατηρήσουμε ότι αυτή είναι προγενέστερη της εγκατάστασης των σλαβικών πληθυσμών στην περιοχή.
Το Δέλινο, σύμφωνα με το τοπικό ιδίωμα, προφέρεται (Δέλ(ι)νου). Στην τοπική διάλεκτο τα άτονα φωνήεντα της παραλήγουσας δεν τα προφέρουμε και τα άτονα φωνήεντα της λήγουσας ε και ο τα μετατρέπουμε σε η και ου π.χ λέμε το σκυλί (σκ(υ)λί), το ξύλινο (ξύλ(ι)νου), το νερό (νηρό). Είναι χαρακτηριστικό ότι σε όλες της πηγές το όνομα του χωριού αναφέρεται ως Δέλινο.
Η πιο διαδεδομένη ερμηνεία της ονομασίας του χωριού υπήρξε αυτή που καταγράφτηκε σε έναν πίνακα του σχολείου, όπου αναφερόταν ότι η ονομασία Δέλινο είναι τουρκική και σημαίνει λάσπη. Τέτοια λέξη, όμως, δεν υπάρχει στην τουρκική γλώσσα και επομένως η συγκεκριμένη ερμηνεία είναι αβάσιμη. Ίσως ο συντάκτης του κειμένου εκείνου να είχε επηρεαστεί από τις πολλές λάσπες που είχε το χωριό και ερμήνευσε αυτόβουλα το Δέλινο, ως λασποχώρι.
Η πιθανότερη εκδοχή είναι ότι η μετονομασία, του χωριού από Δέλινο σε Τριγωνικό, έγινε από τη μετάφραση της αρχαίας ελληνικής, αφού στα αρχαία Ελληνικά Δέλινον = Τριγωνικόν. Φαίνεται ότι κάποιος από την επιτροπή ήταν αρχαιολάτρης.

Οι οικισμοί

Ο χώρος κατοικείται ανελλιπώς πριν από τον 19ο αιώνα π.Χ. μέχρι σήμερα. Αυτό δείχνουν οι τάφοι που βρέθηκαν σε πολλές τοποθεσίες του χωριού. Υπάρχουν τάφοι όλων των εποχών, από την εποχή του χαλκού μέχρι τη σημερινή εποχή. Βρέθηκαν τάφοι από από την πρώιμη εποχή του σιδήρου (οι τάφοι στο γήπεδο), από την εποχή των μυκηναϊκών χρόνων (στο Φτελιά), όπου υπάρχει νεκρόπολη, τους Μακεδονικούς χρόνους (βασιλικός τάφος στη Σουρβιά), τους Ρωμαϊκούς χρόνους και τους Βυζαντινούς χρόνους, (Παναγιά, Αη Νικόλα), που δείχνουν τη συνεχή κατοίκιση του χώρου από τα πολύ παλιά χρόνια. Έτσι κατά καιρούς αναπτύχθηκαν διάφοροι οικισμοί.
Ο πρώτος οικισμός από τα μέχρι τώρα ευρήματα βρισκόταν στην τοποθεσία Τσιούμα. Οι τάφοι που βρέθηκαν στην τοποθεσία αυτή, κατά τη διάρκεια της διάνοιξης του γηπέδου το 1978, είναι της μεσοχάλκινης περιόδου. Οι τάφοι περιείχαν (περιείχαν χάλκινες πόρπες, βραχιόλια, μπιλτσίκια, σκουλαρίκια). Τα κτερίσματα των τάφων δείχνουν έναν αναπτυγμένο πολιτισμό, με πολύ καλή οργάνωση. Τα αγγεία της αμαυρόχρωμης κεραμικής (Δωρική κεραμική) που βρέθηκαν μέσα στους τάφους ανάγονται στην εποχή του 19ου και του 16ου αιώνα π.Χ. Ο οικισμός αυτός διατηρήθηκε πιθανότατα μέχρι το τέλος του Τρωικού πολέμου (11ος αιώνας π.Χ.).
Ο δεύτερος οικισμός αναπτύχθηκε στη θέση Φτελιά από το 11ο αιώνα π.Χ. Από τα ευρήματα στην περιοχή φαίνεται ότι οι κάτοικοι του οικισμού αυτού είχαν αναπτύξει την τέχνη της αγγειοπλαστικής. Ο οικισμός ανήκε στην Ελιμιώτιδα και βρισκόταν κάτω από την επιρροή των Τημενιδών. Με την υπαγωγή της Άνω Μακεδονίας (Ελίμειας) στο κράτος του Φιλίππου τον 4ο αιώνα π.Χ. άρχισε και η παρακμή του οικισμού. Ο οικισμός διατηρήθηκε τουλάχιστον μέχρι το 171 μ.Χ.. Ο Ρωμαίος ιστορικός Τίτος Λίβιος αναφέρει ότι εδώ ο Περσέας απέκρουσε στρατό του Ρωμαίου Ύπατου Οστίλιο, όταν επιχείρησε να περάσει από τη Θεσσαλία στην άνω Μακεδονία.
Ο τρίτος οικισμός αναπτύχθηκε τον 6ο αιώνα, επί εποχής του Ιουστινιανού. Τότε κτίστηκε το κάστρο στην Παναγιά. Οι κάτοικοι συνέχισαν την τέχνη της αγγειοπλαστικής, όπως φαίνεται από τον χώρο όπου δημιουργούσαν τον πηλό και τα ευρήματα της γύρω περιοχής. Παράλληλα ήκμασε ο οικισμός στην Παλιόχωρα. Στην Παλιόχωρα ακόμη και σήμερα οι γεωργοί, όταν οργώνουν με τα τρακτέρ τους, βρίσκουν αρχαία ευρήματα του παλιού οικισμού (πέτρινα θεμέλια, πήλινα αγγεία). Ο οικισμός καταστράφηκε από τους Τούρκους το 1514 μ.Χ. επειδή οι κάτοικοι είχαν αρνηθεί να εφαρμόσουν το νόμο του Σουλεϊμάν Α ́ για την κατάργηση της ιδιοκτησίας γης. Μετά την καταστροφή οι κάτοικοι διασκορπίστηκαν σε μικρότερους οικισμούς (οικισμοί κτηνοτρόφων) σε διάφορες τοποθεσίες. Τότε καταστράφηκαν και οι εκκλησίες του Αη Νικόλα και του Αη Ταξιάρ(χ)η.
Ο τέταρτος οικισμός δημιουργήθηκε τον 17ο αιώνα μ.Χ. Από το 1627 μ.Χ. οι κάτοικοι άρχισαν να συγκεντρώνονται γύρω από την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, αλλά συνέχιζαν να ζουν διασκορπισμένοι στους μικρούς κτηνοτροφικούς οικισμούς. Τελικά με διάταγμα του Σουλτάνου το 1683 μ.Χ. οι κάτοικοι συγκεντρώθηκαν αναγκαστικά στη σημερινή θέση. Ο οικισμός καταστράφηκε τρεις φορές. Το 1795 μ.Χ. καταστράφηκε από τους Τουρκαλβανούς του Αλή Πασά, το 1854 μ.Χ. κάηκε από τους Τούρκους και το 1943 μ.Χ. από τους Γερμανούς. Συνεχίζει όμως να παραμένει και να αναπτύσσεται στο ίδιο μέρος.
ΣΧΗΜΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΤΩΝ ΟΙΚΙΣΜΩΝ

Περί Πελασγικής Δωδώνης

Κατά τον Ηρόδοτο πριν ολόκληρη η Ελλάδα ονομαζόταν πριν Πελασγία (Ηροδότου Ιστορία Ι-56, Η-23, Ζ-95): «της νύν Ελλάδος, πρότερον δε Πελασγίης καλούμενης», κατά δε τον Όμηρο, Ελλάς ήταν πόλη και περιοχή της Θεσσαλίας, ιδρυθείσα από τον Έλληνα (Ιλιάς, Β' 683)• «οί δ' είχον Φθίην καί Ελλάδα». Το μαντείο της Δωδώνης ήταν το αρχαιότερο μαντείο όπως μας πληροφορεί ο Ηρόδοτος στο βιβλίο Β ́ 52.
«Περί των ονομάτων τούτων ερώτησαν το μαντείο της Δωδώνης εκείνο που οι Έλληνες θεωρούν ως αρχαιότατο».
Για το μαντείο της Δωδώνης, ο Στράβων, στα «Γεωγραφικά», γράφει ότι το μαντείο βρισκόταν στη Θεσσαλία, από όπου μεταφέρθηκε μετά από χρησμό του Απόλλωνα στη Δωδώνη της Ηπείρου.
«καὶ ἐν τοῖς περὶ Δωδώνης λόγοις καὶ τοῦ μαντείου τοῦ ἐν Θετταλίᾳ͵ διότι περὶ τοῦτον ὑπῆρξε τὸν τόπον». (Στράβων, Γεωγραφικά, 9520)
«Κινέας δέ φησι πόλιν ἐν Θεσσαλίᾳ εἶναι καὶ φηγὸν καὶ τὸ τοῦ Διὸς μαντεῖον εἰς ̓́Ηπειρον μετενεχθῆναι. Stephanus in Δωδώνη». (Στράβων, Γεωγραφικά, 7502).
Από την πόλη Κινέας, λοιπόν, έφυγε το μαντείο. Αλλά που βρισκόταν αυτή η πόλη; Στη νότια περιοχή του Ολύμπου ή στα Καμβούνια;
Για να απαντήσουμε στο ερώτημα θα πρέπει να πάρουμε υπόψη όλα τα χαρακτηριστικά της περιοχής της αρχαίας Δωδώνης, όπως αυτά αναφέρονται στις αρχαίες πηγές.
Πρώτο χαρακτηριστικό.
Η περιοχή της Δωδώνης ήταν μια ανεξάρτητη περιοχή, ορεινή, δυσχείμερη, της οποίας οι κάτοικοι ονομάζονταν Σελλοί ή Ελλοί και εκεί κοντά βρισκόταν η πόλη Κινέας.
Ο Όμηρος αναφέρει στη Β ́ ραψωδία, τέσσερις περιοχές οι οποίες ενωμένες κάτω από την αρχηγία του Γονέα από την Κύφο, συμμετείχαν με τους άλλους Έλληνες στην εκστρατεία κατά της Τροίας. Τους Ενιήες, τους Περραιβούς, τους περί τη Δωδώνη και τους περί τον Τιταρρήσιον οι οποίοι τέθηκαν κάτω από την αρχηγία του Γονέα από την Κύφο.
«Γουνεὺς δ ̓ ἐκ Κύφου ἦγε δύω καὶ εἴκοσι νῆας·
τῷ δ ̓ Ἐνιῆνες ἕποντο μενεπτόλεμοί τε Περαιβοὶ
οἳ περὶ Δωδώνην δυσχείμερον οἰκί ̓ ἔθεντο, 750
οἵ τ ̓ ἀμφ ̓ ἱμερτὸν Τιταρησσὸν»
(Ομήρου Ηλιάδα ραψωδία Α ́ 748-751)
Άρα η Δωδώνη ήταν μια ξεχωριστή περιοχή, ορεινή, δυσχείμερη – κακοχείμωνη η οποία συνόρευε με τους τιταρήσσιους κατά τον Όμηρο.
Στην Π ́ ραψωδία ο Όμηρος ονομάζει το Δία προστάτη της Δωδώνης και Πελασγικό, τη Δωδώνη την ονομάζει πάλι δυσχείμερη και τους κατοίκους της Σελλούς.
«Ζεῦ ἄνα Δωδωναῖε Πελασγικὲ τηλόθι ναίων
Δωδώνης μεδέων δυσχειμέρου, ἀμφὶ δὲ Σελλοὶ
σοὶ ναίουσ ̓ ὑποφῆται ἀνιπτόποδες χαμαιεῦναι,» 235
(Ομήρου Ηλιάδα ραψωδία Π ́ 33-36)
Άρα οι κάτοικοί είναι αυτόνομοι και ονομάζονται Σελλοί.
Δεύτερο χαρακτηριστικό
Η Δωδώνη ήταν περιοχή όπου η βελανιδιά (φυγή) κυριαρχούσε.
Η βελανιδιά ήταν το ιερό δένδρο του Δία και στο μαντείο υπήρχε μια μεγάλη βελανιδιά, που όταν κάηκε μεταφέρθηκε το μαντείο στην Ηπειρωτική Δωδώνη.
« ̓͂Ην δὲ πρότερον περὶ Σκοτοῦσσαν πόλιν τῆς Πελασγιώτιδος τὸ χρηστήριον· ἐμπρησθέντος δ ́ ὑπό τινων τοῦ δένδρου μετηνέχθη κατὰ χρησμὸν τοῦ Ἀπόλλωνος ἐν Δωδώνῃ» μας πληροφορεί ο Στράβων ότι αναφέρει ο Ησίοδος 7a.1.1a (Στράβων 7503).
Ο Απολλώδωρος γράφει ότι από τις βελανιδιές της Δωδώνης κατασκεύασε ο Άργος την Αργώ για να ταξιδέψει ο Ιάσονας στην Ιωλκό:
«ἐπὶ τοῦτο πεμπόμενος Ιάσων Ἄργον παρεκάλεσε τὸν Φρίξου, κἀκεῖνος Ἀθηνας υποθεμένης πεντηκόντορον ναῦν κατεσκεύασε την προσαγορευθεῖσαν ἀπὸ τοῦ κατασκευάσαντος Ἀργώ. κατὰ δὲ την πρῷραν ἐνήρμοσεν Ἀθηνά φωνῆεν φηγοῦ τῆς Δωδωνίδος ξύλον».
(Απολλώδωρος Α 9, 16)
Άρα η Δωδώνη είναι μια περιοχή κατάφυτη από βελανιδιές, όπως είναι και σήμερα ακόμη η περιοχή των Καμβουνίων.
Τρίτο χαρακτηριστικό.
Το μαντείο ήταν περικυκλωμένο από έλη. Αυτή την πληροφορία δίνει ο Στράβων, επικαλούμενος ton Ησίοδο και τον Απολλόδωρο.
«καὶ γὰρ Ἡσίοδον οὕτω λέγειν ἔστι τις Ἑλλοπίη͵ πολυλήιος ἠδ ́ ἐυλείμων· ἔνθα δὲ Δωδώνη τις ἐπ ́ ἐσχατιῇ πεπόλισται. οἴονται δέ͵ φησὶν ὁ Ἀπολλόδωρος͵ ἀπὸ τῶν ἑλῶν τῶν περὶ τὸ ἱερὸν οὕτω καλεῖσθαι· τὸν μέντοι ποιητὴν [οὐχ] οὕτω λέγειν Ἑλλοὺς ἀλλὰ Σελλοὺς ὑπολαμβάνει τοὺς περὶ τὸ ἱερόν" (Στράβων 7.7.10)
Άρα η περιοχή βρισκόταν στην εσχατιά της Ελλοπίας και έχει πολλά έλη.
Ο Στράβωνας την τοποθετεί στο νότιο Όλυμπο στην περιοχή Σκοτούσσα της Πελασγίας. Αλλά η Σκοτούσα της Πελασγίας δεν βρίσκεται στην εσχατιά της Ελλοπίας, ούτε είναι κακοχείμωνος, ούτε έλη έχει. Η περιοχή των Καμβουνίων πράγματι καλύπτει τα τρία αυτά χαρακτηριστικά, αφού είναι κατάφυτος από βελανιδιές, είχει και έχε έλη, τσιαΐρια στο Λιβαδερό, έλος στην Πάδη, Μικρόβαλτο, Τρανόβαλτο μπάρες και φτελιά στο Τριγωνικό, είναι κακοχείμωνη και βρίσκεται στην εσχατιά της αρχαίας Ελλοπίας.
Το ότι οι κάτοικοι της Πελασγικής Τρίπολης Γύθειο, Δολίχη και Άζωρος θεωρούνταν πολιτισμένοι ενώ οι κάτοικοι της Δωδώνης βάρβαροι γιατί δεν έπλειναν τα πόδια τους και κοιμούνταν καταγής δείχνει μια χώρα ορεινή που συνόρευε με την Κυφό και τους Τιταρήσιους
Δύο λοιπόν είναι οι πιθανοί τόποι: ή η περιοχή του νοτίου Ολύμπου που πολλά όμως χαρακτηριστικά δεν ταιρειάζουν ή τα Καμβούνια που έχουν όλα τα χαρακτηριστικά που περιγράψαμε;

(Παραπομπή: Όλες οι αρχαίες πηγές στο ράφι 4 της " ντουλάπας"

Μακεδονικοί και Ρωμαϊκοί χρόνοι

Μέχρι τον 4ο π.Χ. αιώνα η περιοχή αποτελούσε ξεχωριστό Μακεδονικό κράτος και βρισκόταν υπό την επιρροή των Τημενιδών. Τα ευρήματα στη θέση Φτελιά μαρτυρούν ισχυρούς εμπορικούς δεσμούς της περιοχής με τους Τημενίδες του Άργους. Κατά τη διάρκεια των μακεδονικών χρόνων ανήκε στο Βασίλειο της Ελιμιώτιδας και στο χώρο (τοποθεσία Σουρβιά) βρέθηκε Βασιλικός Μακεδονικός τάφος, ενώ στην τοποθεσία Φτελιά βρέθηκε αρχαία νεκρόπολη. Από το 352 π.Χ. επί Φιλίππου Β ́ η Άνω Μακεδονία αποτελεί τμήμα του κράτους του Φιλίππου και του Αλέξανδρου. (Πηγή: Μαργαρίοτου Γ. Δήμιτσα, "Η Μακεδονία εν λίθοις φθεγγομένοις και μνημείοις σωζομένης" ,τεύχος Α ́, εκδόσεις Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου, Θεσσαλονίκη 1988).
ΕΛΙΜΕΙΑ ΚΑΙ ΕΛΙΜΙΩΤΙΣ
Μία των μεσογείων επαρχειών της Μακεδονίας, αίτινες περιελαμβάνοντο εν τη άνω καλούμενη Μακεδονία προς διάκρισιν από τω εν τη παραλία κειμένων, ην και η Ελίμεια, ήτις και Ελιμιώτις ωνομάζετο. .... Η Ελίμεια, κατέχουσα το δεύτερον τμήμα του άνω ρου του Αλιάκμονος ποτεμού εκατέρωθεν των οχθών αυτού εκτεινομένη, προς νότον μεν περιβάλλεται υπό της Περραιβίας και Τυμφαίας, αφ ́ ων χωρίζεται δια των Καμβουνίων ...
Το όνομα τούτο έλαβεν η χώρα εκ των αρχικών κατοίκων αυτής των Ελίμιωτών, οίτινες κατά τον Θουκιδίδη ήσαν Μακεδόνες, κατά δε τον Στρ ́βωνα Ηπειρώτες. ... Οι Ελιμιώται, εκ πάλαι κατέχοντες την χώραν ταύτην είχον ίδιους βασιλείς ανεξάρτητους, διακρινόμενους διά των τοπικών ονομάτων ... άπερ διατήρησαν και μετά την κατάλυσιντης αυτονομίας αυτών και βραδύτερον επί του Αλεξάνδρου. Κατελύθη δε η αυτονομία αυτών υπό των πρώτων Τημενιδών και ιδίως υπό του Αλεξάνδρου Α ́ (458-454) και έκτοτε η Ελίμεια απετέλεσε μέρος του Μακεδονικού κράτους. Οι βασιλείς αυτής εν δεδομεναις ευκαιρίαις επανεστάτουν μέχρις ου επί Φιλίππου εντελώς υπετάγησαν.
Οι Ρωμαίοι εισβάλλοντες εις την Ελίμειαν υπό τον ύπατον Οστίλιον, απεκρούσθησαν υπό του Περσέως.
Η Ελίμεια αναφέρεται υπό του Πτολεμαίου, Στεφάνου του Βυζαντίου και Τίτου του Λυβίου ως πόλις της Μακεδονίας. Εις ποίον όμως μέρος της Μακεδονίας έκειτο μένει άγνωστον.Εκ του Λυβίου δε εξάγεται ότι ην πόλις Ελίμειας, εις την οποίαν πορευθείς ο Περσεύς, επεθεώρησε τον στρατόν περί την πόλιν και ανεχώρησε εις Στράτον. ... Αύτη δε πιθανότατα έκειτο ουχί εν τω μέσω της επαρχίας, αλλά προς νότον, ως προπύργιον κατά των Θεσσαλών και Ηπειρωτών.
Ρωμαϊκή εποχή
Το 168 π.Χ. η Ελίμεια πέρασε στους Ρωμαίους και ανήκε στην 4η μερίδα (δημοκρατία) μαζί με την Παραυαία και την Τυμφαία. Αναγνωρίστηκε ως ελεύθερη περιοχή (civitates liberae). Στα χρόνια που ακολούθησαν, από την περιοχή πέρασε η στρατιά των Βησιγότθων (395 μ.Χ.) με αρχηγό τον Αλάριχο.
Ακολούθησε το πέρασμα των Ούννων (447 μ.Χ.) με τον Αττίλα, των Γότθων με τον Θευδέμιρο και των Οστρογότθων με τον Θευδέριχο (473 μ.Χ.).

Βυζαντινή εποχή

Την εποχή του Ιουστινιανού (527-565 μ.Χ) (Πηγή:πρώτη Ιουστινιανή) η περιοχή εντάχθηκε στην επαρχία Θεσσαλονίκης. Εκκλησιαστικά υπαγόταν στη δικαιοδοσία της εκκλησίας της Ρώμης και ανήκε στην επισκοπή Καισαρείας. Κατά τη Βυζαντινή περίοδο, επί Ιουστινιανού, χτίστηκε ο παλαιοχριστιανικός ναός της Παναγιάς και το κάστρο που τον περιβάλλει με πιθανή την ονομασία (Δέλ(φ)ινα). Την ίδια εποχή κτίστηκαν και τα κάστρα στο Παλιογράτσενο, στα Σέρβια, στις Πόρτες και στο Φρούριο (Σωσκός). Τα κάστρα αυτά επέβλεπαν τη νότια όχθη του Αλιάκμονα.
Το 610 μ.Χ. επί αυτοκρατορίας Ηρακλείου, με τις επιδρομές των Αβάρων εμφανίστηκαν στη γύρω περιοχή και οι πρώτοι σλαβόφωνοι πληθυσμοί, οι οποίοι ήρθαν σε επαφή με το γηγενή πληθυσμό (Πηγή:Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος).
Το 662 μ.Χ. η περιοχή εκκλησιαστικά ανήκε στη μητρόπολη Θεσσαλονίκης και στην επισκοπή Σερβίων (Πηγή:Λέων Σοφός).
Το 732 μ.Χ. επί εποχής του Λέοντα Γ ́ του Ίσαυρου η περιοχή πέρασε από τη δικαιοδοσία της εκκλησίας της Ρώμης στη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Το 805 μ.Χ. επί αυτοκρατορίας Νικηφόρου μεταφέρθηκαν Έλληνες από τη Μικρά Ασία για να εποικήσουν την περιοχή, ο πληθυσμός της οποίας είχε αποδεκατιστεί από την πανούκλα.
Το 980 μ.Χ. κατέλαβε την περιοχή ο Βούλγαρος Σαμουήλ, ο οποίος ίδρυσε το Βουλγαρικό κράτος με πρωτεύουσα την Πρέσπα.
Το 1014 μ.Χ. απελευθερώθηκε από το Βασίλειο Βουλγαροκτόνο. Ο Βασίλειος ακολουθώντας το δρόμο από τα Σέρβια για τη Θεσσαλική πεδιάδα, επισκέφτηκε το κάστρο Δέλ(φ)ινα (Παναγιάς) και από εκεί έφτασε στο Σωσκό (Φρούριο). Από το Σωσκό έδωσε εντολή να καταστραφούν όλα τα φρούρια, γιατί όταν κυριεύονταν αποτελούσαν άμυνα για τους επιδρομείς.

Το 1083 μ.Χ. πέρασαν από το Σωσκό, τα Δέλ(φ)ινα και τα Σέρβια, οι Νορμανδοί (Βεράγγοι) και κατέληξαν στη Βέροια. Οι Νορμανδοί αποτέλεσαν αληθινή μάστιγα, αφού από όπου περνούσαν προξενούσαν λεηλασίες και καταστροφές. (Ακόμη στο χωριό, τους άτιμους και όσους δεν έχουν ιερό και όσιο τους αποκαλούμε βεράγγους). Τους Νορμανδούς εξεδίωξε ο Αλέξιος Κομνηνός, ο οποίος πέρασε από τα Πιέρια, στα Καμβούνια και κατέλυσε στο φρούριο Δέλ(φ)ινα.
Το 1216 μ.Χ. ο Άγγελος Δούκας προσάρτησε την περιοχή στο Δεσποτάτο της Ηπείρου. Σύζυγος του Μιχαήλ Δούκα, Δεσπότη του Δεσποτάτου της Ηπείρου, ήταν η Θεοδώρα κόρη του διοικητή του Φρουρίου των Σερβίων Πετραλείφα.
Το 1341 μ.Χ. ο Σέρβος ηγεμόνας Στέφανος Δουσάν κατέλαβε τα φρούρια Σερβίων, Σωσκού και Δέλ(φ)ινων. Η περιοχή περιήλθε στην εξουσία των Σέρβων. Ακολούθησαν συνεχείς προσπάθειες για την ανάκτησή της από τον Καντακουζηνό, χωρίς αποτέλεσμα. Τελικά το 1355 μ.Χ. πέθανε ο Δουσάν και η περιοχή διοικήθηκε από τους Αγγέλους - Παλαιολόγους.
Το 1355 μ.Χ. πέθανε ο Δουσάν και η περιοχή διοικήθηκε από τους Αγγέλους - Παλαιολόγους.
Το 1393 μ.Χ. επί Σουλτάνου Βαγιαζίτ Α ́, εμφανίστηκαν στην περιοχή για πρώτη φορά οι Τούρκοι, οι οποίοι κατέλαβαν το φρούριο των Σερβίων και εγκαταστάθηκαν στις πεδινές περιοχές. Οι συγκρούσεις για την κυριαρχία στην περιοχή που συνεχίστηκαν με τον Αλβανό Σκερντέμπεη (1443 μ.Χ) και με τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο (1444 μ.Χ) έφεραν μόνον πρόσκαιρα αποτελέσματα.
Το 1463 μ.Χ. η περιοχή μετατράπηκε σε βιλαέτι των Τούρκων με διάταγμα του Μωάμεθ του Πορθητή. Στα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας, το Δέλινο ανήκε στο σαντζάκι της Ρούμελης και στο Βιλαέτι των Μπιτολίων (Μοναστήρι).

Η Τουρκοκρατία

Το 1514 μ.Χ. το χωριό και ο ναός της Παναγιάς καταστράφηκε από τους Τούρκους. Επειδή οι κάτοικοι αρνούνταν να πληρώσουν τους φόρους,οι τουρκικές αρχές με διάταγμα του Σουλτάνου, ζήτησαν από τους κατοίκους, να υπογράψουν την παραχώρηση της κυριότητας των χωραφιών τους στο τουρκικό κράτος, Σύμφωνα με το διάταγμα οι κάτοικοι θα μπορούσαν να νοικιάζουν τα χωράφια τους από τις τουρκικές αρχές πληρώνοντας το δικαίωμα της καλλιέργειας. Έτσι οι τουρκικές αρχές θα διασφάλιζαν την είσπραξη των φόρων. Οι κάτοικοι αρνήθηκαν να υπογράψουν την παραχώρηση των χωραφιών και οι Τούρκοι προέβησαν στην καταστροφή του χωριού. Από την καταστροφή δεν γλίτωσε ούτε ο ναός της Παναγίας. Από τα βιβλία του ναού σώθηκαν 22 σελίδες που διαφυλάχτηκαν στον ναό του Αγίου Δημητρίου. Τις σελίδες αυτές παρέδωσε ο ιερέας Παπακώστας στον ιερέα Παπαθανάση όταν ήταν νέος (Πηγή: Θύμηση του Παπαθανάση σε σελίδα του βιβλίου κολλημένη σε μηνιαίο του 1843). Το μηνιαίο του 1843 είναι το μόνο πουυ σώθηκε από την αρπαγή των μηνιαίων του ναού από τους Τούρκους το 1895 (Πηγή: Θύμηση σε μηνιαίο του 1895 του δασκάλου Θανάση το έτος 1895). Μετά το κάψιμο του χωριού το 1514, οι κάτοικοι διασκορπίστηκαν σε μικρότερους οικισμούς κατά οικογένειες, συνεχίζοντας να αρνούνται την υποταγή στους Τούρκους.
(Παραπομπή: Όλες οι θύμησες στο ράφι 1 της Ντουλάπας)
Το 1534 μ.Χ. η Πύλη αναγκάστηκε να παραχωρήσει στους κατοίκους ένα είδος αυτονομίας με φιρμάνι του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, (1520-1566). Η αυτονομία τους επέτρεπε, να οργανώνουν και να διατηρούν αρματολίκια και σώματα αρματολών, για να αποκρούουν τις επιδρομές των Αλβανών. (Πηγή: το βιβλίο του Γάλλου συγγραφέα V. Berard, "Τουρκία και ελληνισμός" "Οδοιπορικό στη Μακεδονία"). Τα αρματολίκια ιδρύθηκαν, όπως οι Βυζαντινές Φυλακές (φρούρια επί των περασμάτων), για να ελέγχουν τα περάσματα. Τα καπετανάτα είχαν αρχηγό χριστιανό για να διατηρεί την ασφάλεια των κατοίκων της περιοχής του, να εγγυάται την ασφαλή διέλευση από αυτήν, να αποκρούει τις επιθέσεις των ληστών και να προστατεύει τους μουσουλμάνους των πεδινών περιοχών. Οι αρματολοί επιλέγονταν μεταξύ των κλεφτών οι οποίοι είχαν κύρος στις ορεινές περιοχές. Τα καπετανάτα Σερβίων, Καμβουνίων και Χασίων ήταν από τα πρώτα που δημιουργήθηκαν, μαζί με το καπετανάτο της Βέροιας, της Ελασσόνας και της Μηλιάς Ολύμπου. Αυτό επιβεβαιώνεται και από τις διηγήσεις των παππούδων, οι οποίοι έλεγαν, ότι στο χωριό δεν κατοίκησε ποτέ Τούρκος. Η παραμονή Τούρκων στο χωριό, επιτρεπόταν μόνον τον Αύγουστο. Τότε ερχόταν ο Τούρκος φοροεισπράκτορας για τη συγκομιδή της δεκάτης. Διέμενε στο οίκημα Κούλια (Κούλι=Φυλάκιο) όπου συγκεντρώνονταν και τα γεννήματα, από τη δεκάτη (χαράτσι).
Το 1539 μ.Χ. Μετά την παραχώρηση της αυτονομίας το 1534 επισκευάστηκε ο ναός της Παναγιάς κι έγινε η διακόσμηση του ιερού και της εξωτερικής δυτικής όψης. Οι τοιχογραφίες των άλλων πλευρών (διατηρούνται λίγες στο βόρειο τοίχο) έγιναν το 1552 μ.Χ. Ο ναός χτίστηκε πάνω στα θεμέλια πρωιμότερου ναού, ο οποίος είχε χτιστεί επί Ιουστινιανού μαζί με το κάστρο (Πηγή: Χρονολογία σε τοιχογραφία του ναού).
οι κάτοικοι του χωριού επισκεύασαν τον κατεστραμμένο από το 1514 μ.Χ. ναό της Παναγιάς, αλλά εξακολούθησαν να ζουν διασκορπισμένοι σε μικρούς οικισμούς.
Το 1627 μ.Χ. έχει ήδη κτιστεί και υπάρχει ο ναός του Αγίου Δημητρίου. Η ύπαρξη του ναού βεβαιώνεται από θύμηση σε ένα παλιό μηνιαίο του ναού. Από τη θύμηση αυτή πληροφορούμαστε ότι το βιβλίο ανήκει στον Άγιο Δημήτριο από το 1627. Πιθανόν να είναι το μόνο βιβλίο του ναού της Παναγιάς που σώθηκε από την καταστροφή του 1514 και οι κάτοικοι το μετέφεραν στον Άγιο Δημήτριο. (Πηγή: Θύμηση Παπαθανάση σε μηνιαίο "Το βιβλίο αυτό ανήκει στον άγιο Δημήτριο του χωριού Δέλινον από το 1627").
Η νέα εκκλησία του Αγίου Δημητρίου αποτέλεσε και το επίκεντρο σύγκλισης των διάσπαρτων οικισμών του χώρου.
Το 1683 μ.Χ. με διάταγμα του Σουλτάνου αναγκάστηκαν όλοι οι κάτοικοι, να μετακινηθούν από τους μικρούς οικισμούς στη σημερινή θέση (γύρω από την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου) με αποτέλεσμα να επιταχυνθεί η συγκρότηση της νέας κοινοτικής οργάνωσης. Αυτό διευκόλυνε τους Τούρκους να εισπράττουν ευκολότερα το φόρο, αλλά και τους κατοίκους να συγκροτήσουν ένα οργανωμένο χωριό.
Το 1692 μ.Χ. στον κώδικα της Ζάβορδας αναφέρονται 37 ονόματα αφιερωτών και ο ιερέας του χωριού Χρήστος «Δέλινο» χωριό σελ. 90ε. Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι ο κώδικας περιέχει τους οικισμούς από το 1542 έτος ιδρύσεως της μονής (Πηγή: Παρρησία (αρ. 201 του κώδικα της Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στη Ζάβορδα, 1692).
Το 1774 Ο Στέργιος του Γιάννη Ζιαμπούρη αφιέρωσε στο ναό του Αγίου Δημητρίου τη φορητή εικόνα επιταφίου που βρίσκεται στο Ιερό Βήμα (Πηγή: Αφιέρωση στη φορητή εικόνα του επιταφίου του ναού του Αγίου Δημητρίου).
1790 μ.Χ. Ιερέας του χωριού Δέλινο ήταν ο Παπακώστας (Πηγή: Θύμηση Παπαθανάση σε παλιό μηνιαίο).
Το 1795 μ.Χ. η περιοχή πέρασε διοικητικά στο πασαλίκι του Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Το χωριό έγινε τσιφλίκι του Αλή Πασά. Οι κάτοικοι πέρασαν δύσκολες μέρες από τις λεηλασίες και τις αρπαγές των Τουρκαλβανών του Αλή Πασά.
Ακόμα σώζονται τοποθεσίες όπως για παράδειγμα τα Αληπασάλωνα, δηλ. τα Αλώνια του Αλή Πασά.
1810 μ.Χ. Από θύμηση σε μηνιαίο του Παπαβασίλη μαθαίνουμε ότι είχε πέσει μεγάλη φτώχεια και οι κάτοικοι περνούσαν δύσκολες μέρες. Το 1820 μ.Χ.Το Δέλινο και ο Μεταξάς συμμετέχουν στην προετοιμασία της επανάστασης του 1821. Κατά την προετοιμασία της ελληνικής επανάστασης η τούρκικη κυβέρνηση για να σταματήσει την εξέγερση στην περιοχή των Χασίων, συνέλαβε τους ιερείς και τους προκρίτους Μεταξά και Δέλινου και τους έστειλε στον Χουρσίτ Πασά στη Λάρισα. Οι συλληφθέντες καταδικάστηκαν σε απαγχονισμό. Ο επίσκοπος Βενιαμίν παρενέβη προς το γενικό φρούραρχο των επαρχιών Σερβίων, Χασίων και Ελασσώνος, Χατζή Χαλίλ Αγά, και τους απελευθέρωσε.
Ιερέας (δάσκαλος πριν γίνει παππάς) του χωριού το 1821 ήταν ο Παπαβασίλης. Οι κάτοικοι έστειλαν επιστολή (τα ιλιάμια και μαγζάρια) προς το πατριαρχείο. (Αντίγραφο του εκκλησιαστικού κώδικα 42).
Το 1829 μ.Χ. Όπως φαίνεται από κατάστιχον, στο οποίον αναγράφονται οι ιερείς της επαρχίας Σερβίων και Κοζάνης και οι ιερείς των χωριών, ιερέας του χωριού ήταν ο Παπαβασίλης. "Εν Δελίνω: ο Παπαβασίλης" Ιερέας του χωριού από το 1810-1829 (Πηγή: Ιστορικό αρχείο Κοζάνης. Αντίγραφο του εκκλησιαστικού κώδικα 42, Μάιος 1829).
Το 1852 μεγάλος σεισμός τάραξε το χωριό. Όπως περιγράφει ο Παπανικόλας η γη ταράζονταν για 8 μέρες Το 1854 μ.Χ. οι Δελ(ι)νιώτες βοήθησαν το Ζιάκα και τα παλικάρια του να περάσει από τον Όλυμπο στο Σπήλαιο Γρεβενών για να κηρύξει την επανάσταση.
το Δέλινο κάηκε από τους Τούρκους, για αντίποινα, μετά την αποτυχημένη επανάσταση των Ζιακαίων στο Σπήλαιο των Γρεβενών. Από την καταστροφική μανία των Τούρκων δεν γλίτωσε ούτε ο ναός του Αγίου Δημητρίου . Από το κάψιμο σώθηκαν μόνον 22 σελίδες ενός βιβλίου, οι οποίες χρονολογούνται από το 1514 (Πηγή: Θύμηση Παπαθανάση σε παλιό μηνιαίο του ναού. Η θύμηση βρίσκεται κολλημένη σε εξώφυλλο του μόνου μηνιαίου του 1843 που υπάρχει στο ναό).
Το 1863 μ.Χ. οι κάτοικοι τελείωσαν την επισκευή της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου κι έκαναν τα εγκαίνια παρουσία του Μητροπολίτη Κοζάνης Ευγένιου.(Πηγή: χρονολογία σε τοιχογραφία του ναού)
Το 1860 έγινε η αφιέρωση της εικόνας του Αγίου Νικολάου στο τέμπλο του ναού του Αγίου Δημητρίου από τον Νικόλαο Σγουρή και Κοκόλη.
Το 1864 έγιναν οι αφιερώσεις των εικόνων στο τέμπλο της εκκλησίας. Ο Χρήστος Παπαθανασίου αφιέρωσε την εικόνα του Χριστού, ο ιερέας Παπακώστας την εικόνα της Παναγίας, ο Πούλιος Αντώνιος την εικόνα των Αγίων Αναργύρων, ο ιερέας Παπαευθύμιος και ο Δημήτριος, Ιωάννης και Γεώργιος την εικόνα του Τιμίου Προδρόμου, ο Βασίλης την εικόνα των τριών ιεραρχών, ο Παναγιώτης, Βασίλης, Γεώργιος Πούλιος, Κωνσταντίνος Χρήστου και Γεώργιος Χρήστου την εικόνα των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης και ο Νάνος Ματάνας (Σερβιώτης) την εικόνα αγνώστου Αγίου.
Το 1866 ο Αναστάσιος Ζωγραφίδης (Παπαναστάσης) νεαρός σε ηλικία 15 χρόνων, μετά από πρόσκληση του Μητροπολίτη Κοζάνης Ευγένιου, έφυγε από το Δέλινο για να σπουδάσει στην Κοζάνη. Το 1876 παντρεύτηκε τη Βασιλική Βούρκα και χειροτονήθηκε ιερέας. Αναμύχθηκε στο μακεδονικό κίνημα και ανέπτυξε αξιόλογη πατριωτική δράση. Το 1904, στο σπίτι του Νικολάου Μαλούτα, όπου φιλοξενείτο ο Παύλος Μελάς, όρκισε τους πρώτους εθελοντές μακεδονομάχους, τον Καραλίβανο, το Βισβίκη, το Λιόντα, τον Πλόσκα, το Γκάγκο, τον Κουτσιούκη, το Βλάχο και τον Μπόλα. Δημιούργησε συνδέσμους στην περιοχή Καμβουνίων και μύησε συγχωριανούς του, προκρίτους και ιερείς της περιοχής Κοζάνης, στο Μακεδονικό αγώνα. Για την προσφορά του, το Οικουμενικό Πατριαρχείο και ο Πατριάρχης, του απένειμαν τον τίτλο του δικαιοφύλακα. Δεν ξέχασε τον τόπο του.
Απόγονοί του έκαναν δωρεάν το ρολόι του καμπαναριού και άφησαν κληροδότημα το οποίο δίνει υποτροφία για προπτυχιακές σπουδές στους νέους που κατάγονται από το χωριό (Πηγή: Κώδικας αλληλογραφίας Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης, Αριθμός 61 (1906-1909), φύλλα 64-66).
Το 1869 δίδαξε, στο Μόκρο (Λιβαδερό), ο δάσκαλος Βασίλης, παιδί του παπά-Γιάννη από το Δέλινο όπως αναφέρεται σε εκκλησιαστικά βιβλία Αγίου Νικολάου Μόκρου (Πηγή: Θύμηση σε μηνιαίο της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου Μόκρου).
Το 1872 μ.Χ. στο Δέλινο κατοικούσαν 20 οικογένειες ελλήνων. (Πηγή: Πανδώρα 1872).
Το 1878 μ.Χ. η κήρυξη της επανάστασης του Ολύμπου, των Πιερίων και του Μπούρινου, έδωσε ελπίδες για λευτεριά. Οι κάτοικοί του συμμετείχαν στην επανάσταση του Μπούρινου. Αμέσως μετά την υπογραφή της συνθήκης του Αγίου Στεφάνου επαναστάτησε ολόκληρη η περιοχή. Στις 18 Φεβρουαρίου του 1878 κηρύχθηκε η επανάσταση στο Μπούρινο, στις 19 Φεβρουαρίου κηρύχθηκε η επανάσταση του Ολύμπου και 22 Φεβρουαρίου κηρύχθηκε η επανάσταση στα Πιέρια. Η επανάσταση δεν βρήκε τη στήριξη του ελληνικού κράτους και απέτυχε, με αποτέλεσμα οι κάτοικοι να βρεθούν εκτεθειμένοι στην μανία των τούρκων για αντίποινα. Το χωριό, όπως και όλη η περιοχή, λεηλατήθηκε από τους Τούρκους για τρεις μέρες. Το 1880 μ.Χ. ιδρύθηκε το Σαντζάκι των Σερβίων και το Δέλινο πέρασε στον Καζά Σερβίων.
Το 1882 μ.Χ. Με την ίδρυση του ελληνικού προξενείου στα Σέρβια και την αναβάθμιση της επισκοπής Σερβίων και Κοζάνης σε μητρόπολη υπήχθη στην μητρόπολη Σερβίων και Κοζάνης, με έδρα τα Σέρβια (Πηγή: Αρχεία του Ελληνικού Προξενείου Ελασσόνας)
Το 1890 έγινε αφιέρωση από τους Θεόδωρο, Χρήστο, Νικόλαο, Βασίλειο, Αθανάσιο, Γιώργο, Νικόλαο, Κωνσταντίνο της εικόνας στην Κόγχη του ναού.
Το 1895 μ.Χ. στο γραμματοδιδασκαλείο του Δέλινου φοιτούν 20 μαθητές (Πηγή: Κώδικας αλληλογραφίας Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης, αριθμός 49 (1894-191) φύλλα 1 - 2).
Το Μάρτη της ίδιας χρονιάς ο Τούρκος διοικητής των Σερβίων Μεχμέτ Αλή Βρυώνης, προκειμένου να πιέσει τους Έλληνες της περιοχής απαγόρευσε να ασκούν οι ιερείς τα καθήκοντά τους τη νύχτα. Οι παραβάτες συλλαμβάνονταν και φυλακίζονταν. Ο ιερέας του Δέλινου παραβίασε τη διαταγή και οι Τούρκοι σε αντίποινα παίρνουν από το ναό τα μηνιαία. Οι Δελινιώτες αγόρασαν άλλα μηνιαία, αλλά έχασαν μια ιστορική πηγή. Το 1896 οι κάτοικοι άλλοι ως οδηγοί των ανταρτών, άλλοι ως μεταφορείς πολεμοφοδίων (Σταμκόπουλος Χρήστος), άλλοι προσέφεραν φιλοξενία (Σταμκόπουλος Βασίλειος) και άλλοι συμμετείχαν σε συμμετέχοντας στα ένοπλα σώματα (Παπαδόπουλος Ιωάννης) βοηθούν την "Εθνική άμυνα" να οργανώσει τον αγώνα εναντίον των Τούρκων.
(Παραπομπές: Όλες οι μαρτυρίες κατοίκων στα ράφια της "Ντουλάπας"
Το 1899 αφιερώθηκε η εικόνα του Αγίου Αντωνίου από τον Ιερέα Χρήστο. Το 1865 ο μητροπολίτης επισκέφτηκε πάλι το χωριό και λειτούργησε στο ναό του Αγίου Δημητρίου (Πηγή: Αφιερώσεις στις εικόνες του τέμπλου του ναού του Αγίου Δημητρίου).
1900-1901 στον στατιστικό πίνακα των σχολείων της επαρχίας Σερβίων και Κοζάνης στο σχολικό έτος 1900-1901 στη Δημοτική Σχολή του χωρίου Δέλινο φοιτούσαν Α ́ τάξη 7 μαθηταί, Β ́ τάξη 5 μαθηταί, Γ ́ τάξη 5 μαθηταί τω όλον 17 μαθηταί. Απογράφων Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος του Σχολείου Λουζιανής (Πηγή: Αρχεία του Ελληνικού Προξενείου Ελασσόνας).
Το 1901 στο Δέλινο κατοικούσαν 60 ελληνικές οικογένειες (Πηγή: Κώδικας αλληλογραφίας Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης, αριθμός 49 (1894-1901) φύλλο 131).
Το 1902 στο Δέλινο λειτουργούσε αρρεναγωγείον με 18 μαθητές και έναν δάσκαλο (Πηγή: Κώδικας αλληλογραφίας Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης, αριθμός (1901-1905) φύλλα 46-47).
Το 1904 Το 1904 οι κάτοικοι συμμετείχαν στον αγώνα για την απελευθέρωση της Μακεδονίας. Ξεχωριστή θέση κατέχει ο Σταμκόπουλος Χρήστος (Σταμκοχρήσος). Ο Στακμόπουλος Χρήστος που και παλιότερα το 1896 συμμετείχε στην «Εθνική Εταιρεία», το 1904 συμμετέχει στα ένοπλα σώματα της «Εθνικής άμυνας». Όταν το 1904 οι Τούρκοι σκότωσαν τον Παύλο Μελά, οι Έλληνες για να εκδικηθούν το θάνατό του αποφάσισαν ως αντίποινα να εκτελέσουν τον Διοικητή του Σαντζακίου των Μπιτολίων (Μοναστηρίου), τον οποίο θεώρησαν υπεύθυνο. Την αποστολή ανέθεσαν στο Χρήστο Σταμκόπουλο. Με την εξυπνάδα και την πολυμηχανία, του Δελνιώτη που διέθετε, πήγε στα Μπίτολα, εκτέλεσε τον Μπέη και επέστρεψε χωρίς να συλληφθεί (Πηγή πρώτη: Μαρτυρίες κατοίκων). (Πηγή δεύτερη: Β. Αποστόλου, Προτομές και ανδριάντες-μνημεία της Κοζάνης, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Κοζάνης, 2006)
Το 1906 στο Δέλινο κατοικούσαν 374 χριστιανοί (Πηγή: Κώδικας αλληλογραφίας Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης, αριθμός 60 (1904-1906) φύλλα 153-154).
Το 1906 ο Βασίλης Χρήστου (Παπαθανασίου Βασίλης - Κονούμης), κάτοικος του χωριού Δέλινο, έστειλε επιστολή στο Μητροπολίτη Σερβίων και Κοζάνης. Από την επιστολή πληροφορούμαστε ότι το σχολείο του χωριού στεγαζόταν στο χώρο της Κούλιας (παλιό σχολείο). Αυτός ο χώρος ήταν κατειλημμένος από τον Τούρκο δικαστή (φοροεισπράκτορα). Ο δικαστής δεν είχε φροντίσει να πάρει τα γεννήματα τα οποία συγκέντρωσε για φόρο και να αδειάσει το χώρο, παρά το ότι ήταν πια Νοέμβρης. Έτσι τα παιδιά μη έχοντας χώρο στο σχολείο, έκαναν μάθημα στο γυναικωνίτη της εκκλησίας. Εκεί δεν είχε θέρμανση και κρύωναν. Ζήτησε από το μητροπολίτη, να παρέμβει για να λυθεί το πρόβλημα της στέγασης των μικρών μαθητών (Πηγή: Βιβλίο του Αθανασίου Γ. Τσαρμανίδη "Συμβολή στην ιστορία της επαρχίας Σερβίων τόμος Β ́εκδόσεις Δήμου Σερβίων").
Το 1906 σε επιστολή του Μητροπολίτης Σερβίων και Κοζάνης Κωνστάντιου, προς τον Πατριάρχη Ιωακείμ της Κωνσταντινούπολης, αναφέρει τα δεινοπαθήματα των σκλαβωμένων Ελλήνων στην περιοχή μας.
Στην επιστολή αναφέρεται ότι είχε συλληφθεί και είχε κλειστεί στις φυλακές Σερβίων και από εκεί στις φυλακές Μοναστηρίου ο Βασίλειος Στάμκος από το χωριό Δέλινο. Κατηγορήθηκε ότι φιλοξένησε αντάρτικα σώματα και συνεργάστηκε με αυτάτον φυλάκισαν στα Σέρβια και από εκεί τον έστειλαν στις φυλακές του Μοναστηρίου. Τον είχαν κατηγορήσει ότι φιλοξένησε αντάρτικα σώματα. Το 1907 το Δέλινο ήταν κεφαλοχώρι με 374 Έλληνες κατοίκους, 50 οικίες, 20 μαθητές, 1 διδάσκαλο και οι δαπάνες ανερχόταν σε 10 λίρες (Πηγή: Κώδικας αλληλογραφίας Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης, αριθμός 61 (1906-1909) φύλλα 328-241).
Το 1908 οι Τούρκοι κατάργησαν το διάταγμα του Σουλεϊμάν "περί αυτονομίας και μη στράτευσης των κατοίκων του αρματολικιού Καμβουνίων". Αναγκάζουν τους νέους του χωριού -τους πήραν αιχμάλωτους έλεγαν οι παλιότεροι- να υπηρετήσουν στον τούρκικο στρατό. Το γεγονός αυτό ανάγκασε τους Δελ(ι)νιώτες να προβούν σε διάφορες ενέργειες για να αποφύγουν τη στράτευση. Ο Κατσαγιάννης Αντώνης (ο πρώτος γνωστός Δελνιώτης μετανάστης) μεταναστεύει στην Αμερική, από όπου γύρισε το 1922 (Πηγή: Μαρτυρίες κατοίκων). Ο Νταλαγιώργος Κωνσταντίνος (Γκουντούλας) προσπάθησε να περάσει τα Ελληνοτουρκικά σύνορα το 1908, αλλά συνελήφθη και στάλθηκε να υπηρετήσει στον Τούρκικο στρατό. Ο Κούτσιανος Γιάννης (Τσιαριαφίτης) πέρασε τα σύνορα και κατατάχθηκε στον ελληνικό στρατό. Ο Μαρκόπουλος Γιαννούλης (Ζαργκάνας) και ο Βακουφτσής Χρήστος (Βακουφτσοχρήστος) πέρασαν τα σύνορα και εργάστηκαν στην ελεύθερη Ελλάδα. Οι Γεωργακόπουλος Αντώνης (Μπέτζας), Παπαδόπουλος Βασίλειος (Μαμαϊάννης), Σγουρόπουλος Δημήτριος (Σγουρομήκας) που υπηρετούσαν στον τούρκικο στρατό στην Αλβανία, λιποτάχτησαν και παραμονές πολέμου βρέθηκαν εκτός τούρκικου στρατεύματος. Πηγή πρώτη: Αφήγηση Θανάση Παπαθανασίου (Διάκου) στον Τάκη Παπαθανασίου, πηγή δεύτερη: μαρτυρία του Γιάννη Σταμκόπουλου εγγονού του Νταλαγιώργου Κώστα.Πηγή τρίτη: Απομαγνητοφωνημένη συνομιλία του Γιώργου Παπαδόπουλου (Μαμαϊανογιώρη) την οποία πήρα μαζί με τον Κούτσιανο Κώστα (Κουτούμη), το 1978 και αναφέρεται στη λιποταξία από τον τούρκικο στρατό του αδελφού του Βασίλη Παπαδόπουλου (Μαμαϊάννη). Η κασέτα γράφτηκε για να ακουστεί στις εκδηλώσεις του εορτασμού της απελευθέρωσης του χωριού.
Το 1908 με την επικράτηση των Νεότουρκων προκηρύχτηκαν εκλογές για νέα Οθωμανική Βουλή. Στη Βουλή επρόκειτο να αντιπροσωπεύονται Τούρκοι και άλλες εθνικότητες. Τα εκλογικά σώματα ήταν δύο: οι εκλέκτορες και οι βουλευτές. Οι εκλογείς ήταν οι άρρενες κάτοικοι, άνω των 25 ετών και εξέλεγαν τους εκλέκτορες. Στη συνέχεια οι εκλέκτορες εξέλεγαν τους βουλευτές. Ο Καζάς Σερβίων χωρίστηκε σε οκτώ Ναγιέδες. Κάθε Ναγιές αριθμούσε 250-750 εκλογείς και εξέλεγαν έναν ή δύο αντίστοιχα εκλέκτορες. Το Δέλινο αυθαίρετα το έβαλαν στο Ναγιέ Γούλες. (Πηγή: Βιβλίο του Αθανασίου Γ. Τσαρμανίδη "Συμβολή στην ιστορία της επαρχίας Σερβίων τόμος Β ́εκδόσεις Δήμου Σερβίων").
(Παραπομπή: Οι πηγές αυτής της περιόδου, βρίσκονται στα ράφια 8-15 της ντουλάπας)

Από την απελευθέρωση μέχρι σήμερα

Στις 9 Οκτωβρίου 1912 το χωριό απελευθερώθηκε από τους Τούρκους. Η 4η μεραρχία του Ελληνικού στρατού σπάζοντας τα οχυρά του Σαρανταπόρου πέρασε από το χωριό με κατεύθυνση τα Σέρβια και την Κοζάνη (Πηγή πρώτη: Συγγραφέας Σπύρος Μελάς "Οι πόλεμοι του 1912-1913").
Στο Ξέρασμα σκοτώθηκε ο Ταγματάρχης του ελληνικού στρατού Παπαδήμας, του 4ου Συντάγματος και στο Ριαχοβίτκο το Ξέρασμα σκοτώθηκαν εννέα (9) στρατιώτες του 9ου Συντάγματος. (Πηγή δεύτερη: Στράτος Κτεβανέας, "Ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος. Μακεδονική εκστρατεία", Αθήνα, 1914. (Πηγή τρίτη: Αποσπάσματα από απομαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις Κωνσταντόπουλου Γιάννη (Κατσιούλη) και Παπαδόπουλο Γιώργο (Μαμαϊαννογιώργη), οι οποίοι έζησαν από κοντά τα γεγονότα).
Τα κείμενα και οι συνεντεύξεις - αφηγήσεις δημοσιεύονται στη "ντουλάπα ιστορίας του χωριού".
Σύμφωνα με την απογραφή του 1913 ο πληθυσμός του χωριού Δέλινον ήταν

Απογραφή 1913

Οικισμός	Υποδιοίκηση	Πληθυσμός
Δέλινον	Σερβίων	387

1922-1926 Πολλοί νέοι κάτοικοι του χωριού πολέμησαν στη Μικρά Ασία με τον ελληνικό στρατό. Νέοι στρατεύσιμοι του χωριού (αναλυτικά αναφέρονται στη σελίδα ιστορίες κατοίκων) έφτασαν μέχρι το Σαγγάριο ποταμό και στο Εσκί Σεχίρ, λίγο έξω από την Άγκυρα. Κατόπιν έζησαν τη Μικρασιατική καταστροφή. Απολύθηκαν και επέστρεψαν στις οικογένειές τους μετά τέσσερα και έξι χρόνια. φτάνουν μέχρι το Ασκί Καραχισάρ και τον Σαγγάριο ποταμό λίγο έξω από την Άγκυρα. Κατόπιν έζησαν τη Μικρασιατική καταστροφή. απολύθηκαν και επέστρεψαν στις οικογένειές τους μετά τέσσερα και έξι χρόνια. (Πηγή: Αφηγήσεις παλαιοτέρων κατοίκων του χωριού).
Το 1922 μ.Χ. πολλοί Δελινιώτες βρέθηκαν στον πόλεμο στη Μικρά Ασία. (Πήγαν οι κλάσεις 1910-1920)
Πολέμησαν στη Μικρά Ασία
Βακουφτσής (Νουιός), Γεωργακόπουλος Αντώνιος (Μπέτζας), Γεωργουβιάς Φώτης (Τσιαμακοφώτης), Κούτσιανος Θανάσης (Κλάτσιος), Παπαδόπουλος Ευάγγελος (Λυπιτάς), Παπαδόπουλος Χρήστος (Παπανάτσιος), Παπαθανασίου Βαγγέλης (Ντάος), Παπαθανασίου Βαγγέλης (Αργυροβαγγέλης), Σγουρόπουλος Δημήτριος (Σγουρομήκας) και άλλοι.
Σκοτώθηκαν στη Μικρά Ασία
Γιαγκούλας Μήτρος του Αναστασίου (γαμπρός στο χωριό - αδελφός του Φώτη Γιαγκούλα), Ντουσιόπουλος Κωνσταντίνος του Αντωνίου, Ντουσιόπουλος Κωνσταντίνος του Νικολάου, Παπαδόπουλος Αθανάσιος του Δημητρίου (γιος του Μήντζιου), Σγουρόπουλος Χρήστος του Ιωάννη, Σταμκόπουλος Ιωάννης του Γεωργίου.
Τραυματίστηκαν στη Μικρά Ασία
Σγουρόπουλος Αντώνης (Σγουραντώνης). Αιχμαλωτίστηκαν
Βακουφτσής (Νουιός), Γεωργακόπουλος Αντώνιος (Γιωργάκης). Πηγές: Μαρτυρίες του Τάκη Παπαθανασίου εγγονού του Βαγγέλη Παπαθανασίου και του Χρήστου Σγουρόπουλου ανηψιού του Χρήστου Σγουρόπουλου.
(Παραπομπές: Όλες οι μαρτυρίες βρίσκονται στα ράφια της "Ντουλάπας" Το 1922 ο Ζαγορόπουλος Ιωάννης (ο γραμματέας), αποφοιτά από το δημοτικό σχολείο Σερβίων. (Πηγή: Ιστορικά αρχεία του κράτους).
Το 1940 κυρήχθηκε ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος. Οι κάτοικοι του χωριού συμμετείχαν στον πόλεμο. Βρέθηκαν να πολεμούν στην πρώτη γραμμή του πολέμου. Το χωριό θρήνησε αρκετά θύματα.
Πολέμησαν στην Αλβανία
Κούτσιανος Χρήστος (τζινοχρήσος), Κούτσιανος Νικόλαος (Τζινονικόλας), Κούτσιανος Βασίλης (Τσιτσιλιάγκος), Παπαδόπουλος Αθανάσιος (Καραπατώλης), Παπαθανασίου Αθανάσιος (Διάκος), Μπατσίλας Ιωάννης, Παπαθυμιόπουλος Ευθύμιος (Παπατζίμος), Σγουρόπουλος Ιωάννης (Σγουροϊάννης) και άλλοι.
Τραυματίστηκαν στην Αλβανία:
Παπαθυμιόπουλος Κώστας (Λιακουκώτσιος).
Σκοτώθηκαν στην Αλβανία
Γεωργακόπουλος Ιωάννης του Αντωνίου, Κούτσιανος Γεώργιος του Ευαγγέλου, Κούτσιανος Δημήτριος του Αθανασίου (του Ζάκη), Κούτσιανος Ευθύμιος του Αθανασίου, Νίκου Λάμπρος του Θεοδώρου, Παπαδόπουλος Θανάσης του Χρήστου (του Παπαλίτσιου), Παπαθανασίου Γεώργιος του Βασιλείου (Γούτσιος), Παπαθυμιόπουλος -Τζιμόπουλος Ευθύμιος του Ευαγγέλου
Από τα τραγικά του πολέμου.
Την τελευταία μέρα του πολέμου στις στις 4-4-1941, σκοτώνεται στην τελευταία μάχη, μετά από βομβαρδισμό, στην Αλβανία ο Κούτσιανος Γεώργιος.
Με τη λήξη του πολέμου ο Παπαθανασίου Γεώργιος (Γούτσιος), πάει να παρουσιαστεί στον ελληνικό στρατό στη Φλώρινα. Πριν προλάβει να καταταγεί, οι Γερμανοί έχουν ήδη καταλάβει την πόλη. Ο Γούτσιος παίρνει το δρόμο της επιστροφής. Στην επιστροφή σκοτώνεται από τα Γερμανικά βομβαρδιστικά, στην περιοχή Μαυροδένδρι Κοζάνης.

Το 1943 το χωριό βρισκόταν υπό τη γερμανική κατοχή. Οι Γερμανοί, μετά την επίθεση ελληνικών ανταρτικών σωμάτων εναντίον γερμανικής φάλαγγας, στο δρόμο Σαραντάπορο - Λαβανίτσα, έκαψαν το χωριό. Η πυρπόληση του χωριού έγινε όπως μαθαίνουμε από ανώνυμο ενθύμηση σε μηνιαίο της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου στις 2 Ιουλίου. (Πηγή πρώτη: μηνιαίο του ναού του Αγίου Δημητρίου) "Κάνω ενθύμισην τον κερόν που ήρθαν οι Γερμανοί και μας κάψανε το χωριό, στις 2 Ιουλίου 1943"), (Πηγή δεύτερη:Αφήγηση του Παπαθανασίου Θανάση αρχηγού μιας αντάρτικης ομάδας που συμμετείχε στην επίθεση). Πολλοί κάτοικοι, αφού κάηκαν τα σπίτια τους, έμειναν για ένα μεγάλο διάστημα σε καλύβες και αχυρώνες. Αργότερα απέκτησαν σπίτια στεγάσεως, όπως λεγόταν τα μικρά δίκλινα σπίτια.
1940-1945 Συμμετέχει όλο το χωριό στην εθνική αντίσταση. Αρχηγός του ΕΛΑΣ στην περιοχή είναι ο Κούτσιανος Χρήστος (Τζινοχρήσος).

Το 1943 μ.Χ. Μια γερμανική φάλαγγα από 90 περίπου αυτοκίνητα ξεκινά από την Ελασσόνα για τα Σέρβια. Θα περάσει από το δρόμο Σαραντάπορο- Λαβανίτσα στις 25 Ιουνίου. Την πληροφορία αυτή μαθαίνουν οι αντάρτες της Εθνικής Αντίστασης. Αποφασίζουν να την καταστρέψουν. Στην επιχείρηση παίρνει μέρος και μία από τις τρεις δεκαρχίες του χωριού. Κάθε δεκαρχία αποτελούνταν από οκτώ (8) ενόπλους και δύο παρατηρητές-συνδέσμους. Αρχηγός της δεκαρχίας είναι ο Παπαθανασίου Αθανάσιος (Διάκος). Συμμετέχουν μαζί του και ο Κούτσιανος Στέργιος, ο Νέστορας Θανάσης, ο Παπαθανασίου Ιωάννης (Τζέκος), και ως σύνδεσμος ο Παπαδόπουλος Αχιλλέας. Οι αντάρτες ακινητοποιούν τη φάλαγγα, σκοτώνουν τους Γερμανούς και καίνε τα αυτοκίνητα. Οκτώ μέρες μετά, στις 2 Ιουλίου του 1943, οι Γερμανοί για αντίποινα καίνε το χωριό
(Πηγή 1η: μηνιαίο του ναού του Αγίου Δημητρίου "Κάνω ενθύμισην τον κερόν που ήρθαν οι Γερμανοί και μας κάψανε το χωριό, στις 2 Ιουλίου 1943").
Πηγή 2η: Για την επίθεση στη Γερμανική φάλαγγα και το κάψιμο του χωριού διαβάστε την αφήγηση του Θανάση Παπαθανασίου (Διάκου).
1943-1944 Στη διάρκεια των χρόνων αυτών εκτελέστηκαν από τα Γερμανικά στρατεύματα κατοχής 5 Δελνιώτες, όπως φαίνεται από την ονομαστική κατάσταση, την οποία συνέταξε η Νομαρχία Κοζάνης το έτος 1958, μετά από εντολή του μονίμου υφυπουργού εξωτερικών κ. Π. Σκεφέρη (Πηγή: το βιβλίο του Β. Αποστόλου, Προτομές και ανδριάντες-μνημεία της Κοζάνης, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Κοζάνης, 2006).
Θύματα της Εθνικής αντίστασης και της κατοχής:
Κουτσογεωργόπουλος Κωνσταντίνος (Κουτσοκώστας), Κουτσογεωργόπουλος Δημήτριος του Αθανασίου, Κωνσταντόπουλος Αθανάσιος του Παρασκευά, Κούρας Αναστάσιος του Ιωάννη.
(Ετοιμάζεται ολοκληρωμένη κατάσταση με τα ονόματα όσων εκτελέστηκαν στην κατοχή από τους Γερμανούς)
Το 1945 το χωριό έπαθε μία από τις μεγαλύτερες φυσικές καταστροφές. Το Ξέρασμα κατέβασε και το ωστικό κύμα μάζεψε σπίτια, αχυρώνες και και καλύβες μαζί με τα γεννήματα και τα ζώα. Την πληροφορία αυτή την έχουμε από διηγήσεις κατοίκων που έζησαν εκείνο το γεγονός, αλλά και από δύο ανώνυμες θύμησες σε μηνιαίο του ναού του Αγίου Δημητρίου (Πηγή: Θύμησες σε μηναία του ναού).
1947-1949 Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου το Τριγωνικό όπως και όλη η Ελλάδα πέρασε τις πιο δύσκολες στιγμές. Οι Τριγωνικιώτες βρέθηκαν και από τις δύο πλευρές των εμπολέμων. Η μόνη παρηγοριά ήταν ότι σε όλη τη διάρκεια του πολέμου υπήρχε ομοψυχία και πρυτάνευσε το πνεύμα της προστασίας μεταξύ των κατοίκων. Έτσι δεν θρήνησε θύματα των αντίπαλων παρατάξεων στο χωριό. Οι δυο πλευρές των συγχωριανών επέδειξαν πνεύμα συνεργασίας και αλτρουισμού. Όλα τα θύματα του εμφυλίου τραυματίστηκαν ή σκοτώθηκαν στις μάχες.
Έφυγαν από την Ελλάδα Γεωργουβιάς Θωμάς, Κωνσταντόπουλος Κωνσταντίνος, Κούτσιανος Κωνσταντίνος, Μαρκόπουλος Θανάσης, Παπαθανασίου Γεώργιος. (Λαφίνας).
Σκοτώθηκαν
Κωνσταντόπουλος Γεώργιος του Θωμά, Ντουσιόπουλος Αριστείδης του Κωνσταντίνου, Ντουσιόπουλος Δημήτριος του Γεωργίου (του Σουγκάρα), Ντουσιόπουλος Θεόδωρος του Γεωργίου, Σταμκόπουλος Ιωάννης του Γεωργίου, Σταμκόπουλος Λάζαρος του Γεωργίου, Κατσαγιάννης Θεόφιλος του Αντωνίου (Σκοτώθηκε παιδί από εγκαταλελειμμένη χειροβομβίδα).
Τραυματίστηκαν
Κούτσιανος Χρήστος (Καραχρήσος), Κουτσογεωργόπουλος Αχιλλέας (Μπούμας), Παπαδόπουλος Αχιλλέας.
(Ετοιμάζεται ολοκληρωμένη κατάσταση με τα ονόματα όσων έφυγαν από την Ελλάδα στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, όσων σκοτώθηκαν και όσων τραυματίστηκαν στον εμφύλιο)
Παλιότερα στο χωριό λειτουργούσε Δημοτικό σχολείο, υπήρχε το Σπίτι Παιδιού, Συνεταιρισμός με αποθήκες και τυροκομείο, πλυντήρια (σήμερα εκεί βράζουν τα τσίπουρα, καζάνι), πρότυπο αγρόκτημα, δαμασκηνώνας, αμπελώνας, αρδευτικό αυλάκι.
Δεκαετία 1960. Μετά τον πόλεμο ήρθε η μετανάστευση για τη Γερμανία. Πολλοί Δελινιώτες μετανάστευσαν στη Γερμανία και άλλοι στην Αυστραλία, για να εργαστούν. Εκεί δούλεψαν και πρόκοψαν. Αρκετοί έρχονται σήμερα σαν συνταξιούχοι και μένουν μόνιμα στο χωριό. Αρκετοί ακόμη βρίσκονται στη Γερμανία.
(Ετοιμάζεται πλήρης κατάσταση όσων μετανάστευσαν Γερμανία, Αυστραλία, αλλά και σε άλλα μέρη).
Δεκαετία 1970. Τη δεκαετία αυτή, αλλά και την επόμενη του 1980, άρχισε η εσωτερική μετανάστευση. Η Αθήνα, κυρίως, αλλά και η Θεσσαλονίκη, η Κοζάνη, ο Γιδάς (Αλεξάνδρεια) δέχτηκαν μετανάστες Τριγωνικιώτες.
Σήμερα, έτος 2009, ζουν περίπου 60 οικογένειες στην Κοζάνη, 20 οικογένειες στην Αθήνα, 15 οικογένειες στη Θεσσαλονίκη, τρεις οικογένειες το Γίδα, αλλά και διάσπαρτα σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Με την απογραφή του 2001 στο Τριγωνικό ζουν 374 άτομα.
(Παραπομπή: Οι οι πηγές αυτής της περιόδου βρίσκονται στα ράφια 17-23 της ντουλάπας)